เคยคิดไหมว่า “งานกิ๊ก” หรือการรับจ๊อบสั้นๆ จะกลายเป็นเรื่องใหญ่ถึงขนาดนี้ จีนคือภาพชัดที่ทำให้เห็นว่า การจ้างงานในอนาคตอาจไม่ใช่โต๊ะทำงานเดิมๆ อีกต่อไป วันนี้แรงงานกว่า 200 ล้านคน หรือราว 40% ของแรงงานในเมืองจีน เลือกทำงานอิสระผ่านแพลตฟอร์มออนไลน์ ไม่ว่าจะขับรถส่งอาหาร รับงานขนส่ง หรือรับจ้างแบบวันต่อวัน และเส้นทางนี้กำลังเปลี่ยนทั้งเศรษฐกิจและสังคมจีนอย่างที่ไม่เคยมีมาก่อน
“กิ๊ก” (gig) ในบริบทการทำงาน หมายถึง งานชั่วคราวหรืองานอิสระที่รับเป็นครั้งๆ ไม่ได้มีสัญญาจ้างระยะยาวกับนายจ้าง คำนี้มาจากวงการดนตรีตะวันตกที่ใช้คำว่า gig หมายถึง “การเล่นดนตรีหนึ่งงาน” ต่อมาถูกนำมาใช้เรียกงานประเภทที่รับเป็นจ๊อบสั้นๆ ไม่ผูกมัด เช่น
- งานส่งอาหารหรือขับรถผ่านแอป (เช่น Grab, Foodpanda, Robinhood)
- งานฟรีแลนซ์ด้านออกแบบ เขียนบทความ หรือพัฒนาเว็บไซต์
- งานรับจ้างรายวันในโรงงานหรือกิจการบริการ
ลักษณะเด่นของงานกิ๊กคือ ความยืดหยุ่นสูง ทั้งด้านเวลาและสถานที่ ผู้ทำงานเลือกงานเองได้ แต่ข้อเสียคือ ความมั่นคงต่ำ ไม่มีสวัสดิการระยะยาวเหมือนพนักงานประจำ เช่น ประกันสุขภาพหรือบำนาญ
จีนได้เปรียบจากการเป็นบ้านของ “ซูเปอร์แอป” ที่รวมทุกอย่างไว้ในมือถือ ตั้งแต่การเรียกรถ การสั่งอาหาร ไปจนถึงการหางาน ทำให้เกิดเศรษฐกิจกิ๊กที่ล้ำสมัยที่สุดในโลก ปัจจุบันมีคนกว่า 84 ล้านคนใช้แพลตฟอร์มเหล่านี้เพื่อทำงานเฉพาะกิจ และคลื่นนี้ยังลามไปทั่วเอเชียเกิดใหม่
อินเดียมีแรงงานกิ๊กประมาณ 10 ล้านคน ส่วนมาเลเซียก็มีถึง 1.2 ล้านคน หรือราว 7% ของแรงงานทั้งหมด
สิ่งที่น่าตกใจคือ งานกิ๊กเริ่มบุกเข้าไปถึงภาคการผลิตที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นสัญลักษณ์ของ “ความมั่นคง” แรงงานโรงงานที่เคยทำงานตามระบบ ถูกแทนที่ด้วยแรงงานรับจ้างนับสิบล้านคนที่ย้ายจากโรงงานหนึ่งไปอีกโรงงานหนึ่งตามสัญญาระยะสั้น
งานเหล่านี้แทบไม่ต้องใช้ทักษะมากไปกว่าการอ่านตัวอักษรโรมัน และบางคนอยู่ได้ไม่กี่สัปดาห์หรือแม้แต่ไม่กี่วัน นักวิจัยคาดว่ามีแรงงานลักษณะนี้ราว 40 ล้านคน คิดเป็นหนึ่งในสามของแรงงานภาคการผลิตของจีน มากกว่าภาคเดียวกันในสหรัฐถึงสามเท่า
ทำไมจึงโตเร็วขนาดนี้? คำตอบคือ “ความยืดหยุ่น” ธุรกิจต้องการปรับขนาดการผลิตตามฤดูกาล ความผันผวนของตลาด และแรงกดดันจากภูมิรัฐศาสตร์ ขณะเดียวกัน เทคโนโลยีอัตโนมัติทำให้หลายขั้นตอนที่เคยต้องใช้ฝีมือ กลายเป็นงานง่ายๆ ที่ใครก็ทำได้
แอปในสมาร์ตโฟนยังจับคู่คำสั่งซื้อต่างๆ กับแรงงานได้ทันใจ เปิดช่องให้ใครก็เข้ามารับงานได้ทันที
สำหรับแรงงานบางคน งานกิ๊กก็ถือว่าคุ้มค่า เพราะถ้ารู้จัก “เล่นเกมแพลตฟอร์ม” ให้เป็น การกระโดดงานอาจทำรายได้สูงกว่างานประจำ
ผลสำรวจปี 2022 บอกว่า คนขับส่งอาหารเต็มเวลามีรายได้ต่อเดือนสูงกว่าแรงงานอพยพเกือบ 20% และคนรุ่นใหม่จำนวนไม่น้อยก็ไม่อยากทนทำงานซ้ำๆ แบบพ่อแม่อีกต่อไป
แต่ใช่ว่าจะโรยด้วยกลีบกุหลาบ—ความไม่มั่นคงคือเงาที่ตามมา การไม่มีความสัมพันธ์ระยะยาวกับนายจ้างทำให้คนรุ่นใหม่ยากจะสั่งสมทักษะเพื่อก้าวหน้า
หลายคนย้ายออกจากบ้านเกิด แต่ไม่อาจปักหลักในเมืองได้ เพราะไม่มีหลักฐานการจ้างงานที่มั่นคง ทำให้ถูกจำกัดสิทธิ์เข้าถึงบริการสาธารณะภายใต้ระบบทะเบียนบ้านหรือ “หูโข่ว” และหากตั้งรากฐานในเมืองไม่ได้ พวกเขาอาจไม่แต่งงานหรือมีลูก ยิ่งซ้ำเติมปัญหาสังคมสูงวัยที่จีนต้องเผชิญ
บางปัญหาอย่างหูโข่วอาจเป็นเรื่องเฉพาะของจีน แต่สิ่งที่เกิดขึ้นเป็น กระจกสะท้อนทั้งภูมิภาค หลายประเทศในเอเชียที่หวังเดินรอยจีนด้านการผลิตไม่อาจมองข้าม เพราะเมื่อไม่มีงานที่มีคุณภาพ เพดานความอดทนของคนรุ่นใหม่ก็ต่ำลงเรื่อยๆ
อินโดนีเซียเพิ่งมีเหตุประท้วงบานปลาย หลังรถเกราะพุ่งชนคนขับมอเตอร์ไซค์รับจ้างซึ่งเป็นแรงงานกิ๊กจนเสียชีวิต
บทเรียนแรกที่จีนมอบให้คือ อย่าฝากความหวังไว้กับโรงงานมากเกินไป งานที่เคยมั่นคงกำลังถูกลดทักษะหรือแทนที่ด้วยเครื่องจักร
ส่วนบทเรียนต่อมา การพยายามล้มเลิกงานกิ๊กเป็นเรื่องเพ้อฝัน เพราะทางเลือกจริงๆ ของคนจำนวนมากคือ “ไม่มีงานเลย” ผลสำรวจล่าสุดเผยว่า 77% ของคนขับรถผ่านแอปเข้ามาทำงานนี้หลังตกงาน แพลตฟอร์มจัดหางานไม่ได้สร้างความไม่มั่นคงขึ้นมาใหม่ และแม้อัลกอริธึมจะบีบให้ขับรถเร็ว
แต่ก็ยังดีกว่านายหน้าดั้งเดิมที่เคยคุมแรงงานให้เจอนายจ้าง ทุกวันนี้ในหลายพื้นที่ของเอเชียรวมถึงจีน ยังมีแรงงานรายวันต้องยืนรอข้างถนนแต่เช้าเพื่อรอให้นายจ้างมาเลือก
สุดท้าย รัฐบาลต้องกล้าทบทวน “สัญญาสังคม” ใหม่ เพื่อให้กิ๊กเวิร์กสร้างประโยชน์ได้เต็มที่ จีนเริ่มควบคุมอัลกอริธึมให้โหดร้ายน้อยลง และกดดันให้แพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซจัดสวัสดิการให้แรงงานกิ๊ก
อินเดียก็เริ่มผลักดันให้แรงงานแพลตฟอร์มลงทะเบียนเพื่อรับสิทธิ์ เช่น ประกันอุบัติเหตุ และในอนาคตอาจครอบคลุมถึงการดูแลสุขภาพ
แต่แค่นั้นยังไม่พอ หลายประเทศควร ออกแบบนโยบายใหม่ตั้งแต่ต้น ไม่ใช่เพียงดัดแปลงระบบเดิม จีนอาจปรับลดภาระการจ่ายสมทบของนายจ้าง เพื่อลดแรงจูงใจเลือกจ้างกิ๊กเวิร์กแทนพนักงานประจำ และควรทำให้เงินบำนาญโอนย้ายได้ง่ายขึ้น เชื่อมโยงสิ่งที่จ่ายเข้ากับสิ่งที่จะได้รับอย่างใกล้ชิด เพราะเอเชียกำลังเสี่ยงแก่ก่อนรวย การช่วยให้แรงงานที่ไม่มั่นคงมีโอกาสเติบโตและมีหลักประกันชีวิตจึงเป็นโจทย์เร่งด่วนที่หลีกเลี่ยงไม่ได้
ที่มา : TheEconomist