ในขณะที่โลกกำลังมุ่งสู่การเปลี่ยนผ่านสู่ยานยนต์พลังงานสะอาด แต่มองโกเลียกลับกำลังเผชิญกับบทเรียนที่เจ็บปวดจากการเป็น “ถังขยะ” ของเทคโนโลยีเหล่านั้น เมื่อรถยนต์ Toyota Prius มือสองนับแสนคันที่เคยวิ่งอยู่บนถนนอันสะอาดสะอ้านในกรุงโตเกียวของญี่ปุ่น ได้ถูกส่งต่อมายังทุ่งหญ้าสเตปป์ในฐานะรถยนต์ราคาถูกและประหยัดพลังงาน
ปัญหาจากเรื่องนี้คือทำให้ประเทศรุ่มรวยทางประวัติศาสตร์ในฐานะดินแดนของเจงกิส ข่าน ต้องแบกรับภาระขยะพิษมหาศาลที่ตนเองไม่มีกำลังพอจะจัดการได้ จนกลายเป็นวิกฤตสิ่งแวดล้อมที่ต้องเร่งหาทางปลดชนวน
มองโกเลียกำลังเผชิญกับภาวะย้อนแย้งทางการจราจรและสิ่งแวดล้อมอย่างหนัก โดยแม้รถยนต์ Toyota Prius มือสองจากญี่ปุ่นกลายเป็นพาหนะยอดนิยมอันดับหนึ่งของประเทศ ด้วยสัดส่วนสูงถึง 45% ของรถยนต์ทั้งหมด 1.5 ล้านคัน ถึงขนาดที่มีคำกล่าวว่า ถ้าลองขว้างหินไปในมองโกเลียก็ต้องไปโดนรถ Prius มือสองจากญี่ปุ่นเข้าสักคัน
ความที่เป็นรถมือสองจากญี่ปุ่น Prius จึงมีราคาถูกมากเมื่อมาถึงมองโกเลีย โดยมีราคาเฉลี่ยอยู่ที่ระหว่างคันละ 3,000–8,000 ดอลลาร์ (ประมาณ 97,000- 260,000 บาท) เท่านั้น
แต่อุปสงค์ที่พุ่งสูงขึ้นจนมีการนำเข้าพุ่งพรวดถึง 130,000 คันในปี 2024 กลับทำให้เมืองหลวงอย่างอูลานบาตอร์กลายเป็นอัมพาตด้วยปัญหาจราจรติดขัด ทั้งที่ควรเป็นเมืองสงบในประเทศแถบหุบเขา
หนักกว่านั้นยังทำให้ทั้งประเทศกลายเป็นแหล่งสะสมของรถเครื่องยนต์ลูกผสมระหว่างน้ำมันกับไฟฟ้า (ไฮบริด) ใกล้หมดอายุการใช้งานที่ถูกส่งออกมาจากญี่ปุ่นหลังจากหมดระยะรับประกันแบตเตอรี่
วิกฤตอีกอย่างที่น่ากังวลคือขยะพิษจากแบตเตอรี่รถไฮบริดที่เสื่อมสภาพเร็วผิดปกติ เนื่องจากสภาพอากาศที่โหดร้ายและภูมิประเทศที่สูง ๆ ต่ำ ๆ ของพื้นที่หุบเขาในมองโกเลีย
ปัจจุบันมองโกเลียเผชิญกับขยะจากแบตเตอรี่ใช้แล้วปริมาณมหาศาล เนื่องจากไม่มีเทคโนโลยีที่ทันสมัยในการจัดการแบตเตอรี่ประเภทนี้ ต่างจากเพื่อนบ้านในเอเชียตะวันออกอย่างจีนและเกาหลีใต้ รวมถึงบางประเทศในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อย่างมาเลเซียและอินโดนีเซีย
ส่วนโรงงานที่มีอยู่ก็รองรับได้เพียงแบตเตอรี่ตะกั่ว-กรด 7,000 ตันต่อปีเท่านั้น ทำให้ซากแบตเตอรี่ไฮบริดที่มีสารเคมีอันตรายถูกทิ้งไว้อย่างผิดกฎหมายตามลานขยะเปิด หรือกองไว้หลังบ้านและ “เกอร์” (กระโจมแบบดั้งเดิมของชาวมองโกล) จนกลายเป็นระเบิดเวลาทางสิ่งแวดล้อมที่ส่งผลกระทบโดยตรงต่อดิน แหล่งน้ำ และสุขภาพของเด็ก ๆ ที่วิ่งเล่นอยู่ใกล้กองขยะอันตรายเหล่านี้
ด้านรัฐบาลมองโกเลียแม้ได้เริ่มบังคับใช้กฎห้ามจดทะเบียนรถอายุเกิน 10 ปี ในปี 2025 แต่ปัญหาขยะอันตรายที่ตกค้างยังไร้ทางออก เนื่องจากกฎหมายระหว่างประเทศสั่งห้ามขนส่งขยะพิษข้ามพรมแดน ทำให้มองโกเลียติดกับดักกลายเป็น “สุสานเทคโนโลยีสีเขียว” ของโลก
ผู้เชี่ยวชาญเตือนว่านี่คือบทเรียนราคาแพงสำหรับทุกประเทศที่เร่งเปลี่ยนผ่านสู่รถพลังงานสะอาด ที่มองเพียงแค่ว่าให้รถไฮบริดและอีวีมีสัดส่วนเพิ่มขึ้น สวนทางกับสัดส่วนรถเครื่องยนต์สันดาปเติมน้ำมัน แต่กลับไร้แผนจัดการซากแบตเตอรี่ที่ชัดเจน
เพราะในอดีตเคยมีเครือข่ายพยายามรวบรวมส่งกลับไปรีไซเคิลที่ญี่ปุ่นผ่านรัสเซีย แต่ปัจจุบันช่องทางเหล่านั้นถูกปิดตาย ทำให้ขยะพิษถูกขังอยู่ภายในประเทศโดยไม่มีทางออก
ปัญหาขยะพิษจากตลาดรถไฮบริดมือสองของมองโกเลียสะท้อนให้เห็นถึงความเหลื่อมล้ำในห่วงโซ่เทคโนโลยีสีเขียว เมื่อประเทศที่พัฒนาแล้วส่งออกรถยนต์มือสองออกไป แล้วผลักภาระให้ประเทศปลายทางที่มีทรัพยากรจำกัดต้องเผชิญกับมลพิษเพียงลำพัง
ดังนั้นหากโลกยังคงเดินหน้าสู่ยุคยานยนต์พลังสะอาด ไม่ว่าจะเป็นรถไฮบริดหรือรถอีวี โดยไม่มีนโยบาย “ความรับผิดชอบข้ามพรมแดน” ที่ชัดเจน มองโกเลียก็จะเป็ตัวอย่างของประเทศที่เตือนว่า ความสะอาดของประเทศหนึ่งอาจต้องแลกมากับการปนเปื้อนของสารพิษในอีกประเทศอย่างไม่เป็นธรรม
สำหรับ Toyota Prius เริ่มจำหน่ายและขับกันตามถนนทั่วไปในปี 1997 จนถือได้ว่าเป็นรถไฮบริดรุ่นแรกๆ ของโลก โดยตัวรถถูกออกแบบตามหลักอากาศพลศาสตร์ทรง Kammback พร้อมเทคโนโลยีล้ำสมัยอย่างเกียร์ E-CVT จนกลายเป็นสัญลักษณ์ของยานยนต์รักษ์โลกที่พัฒนาต่อเนื่องมาถึงรุ่นที่ 5 ซึ่งเน้นทั้งดีไซน์โฉบเฉี่ยวและสมรรถนะการขับขี่ที่สูงขึ้นเพื่อรับมือกับการเปลี่ยนผ่านสู่ยุคพลังงานไฟฟ้า
ส่วนในด้านยอดขาย Toyota Prius เคยชะลอตัวในช่วงปี 2021–2022 หลังผู้บริโภคไม่ตอบรับกับดีไซน์รถที่ไม่มีการเปลี่ยนแปลงและการรุกคืบของรถอีวี
แต่ 3 ปีมานี้สถานการณ์ของ Toyota Prius ดีขึ้นยอดขายก็กลับมาเพิ่มขึ้นตลอด หลังจากเปิดตัวโฉมใหม่ที่ตอบโจทย์ผู้บริโภคที่มองหา “ทางสายกลาง” ระหว่างรถน้ำมันและรถอีวี โดยเฉพาะในตลาดอเมริกาและญี่ปุ่น
อย่างไรก็ตาม แม้ยอดขายรถมือหนึ่งจะไม่ได้พุ่งสูงเท่าในอดีต แต่รถมือสองที่ใกล้หมดประกันแบตฯ ซึ่งราคาถูกลงอย่างมากโดยเฉพาะจากญี่ปุ่นได้ถูกส่งออกไปยังมองโกเลีย จนมองโกเลียเป็นประเทศที่ตลาดรถไฮบริดมือสองโตขึ้นอย่างมาก และที่ขายดีสุดคือ Toyota Prius ทว่าก็เกิดปัญหาจัดการขยะพิษจากรถไฮบริดมือสองตามมา / cna