เวลากาแฟ/วิรัตน์ แสงทองคำ

เรื่องราวและเวลา เดินหน้าอย่างช้า ๆ กว่าที่เป็น ท่ามกลางความวิตกกังวลที่เพิ่มขึ้นอาจมีมิติสร้างสรรค์ซ่อนอยู่

แต่ละเสี้ยวเวลาและประสบการณ์ บางชิ้นส่วนในภาพเดิม ๆ หลาย ๆ เรื่องราวที่ผ่านมาอาจปะติดปะต่อกันก่อเป็นเค้าโครงใหม่

นี่คือ “เวลากาแฟ” เรื่องราวและความคิดอีกตอน มิใช่ “เรื่องเก่ามาเล่าใหม่” หากปรับมุมมองสู่ภาพใหม่ หรือกระบวนการ “ต่อยอด” เป็นวิวัฒนาการอีกขั้นก็เป็นได้

เฉกเช่นผู้เกี่ยวข้องกับกระบวนการกาแฟ มีปลายทาง@คาเฟ่ ด้วยบทเรียน ความรู้ และประสบการณ์อันเข้มข้น อาจจุดประกายขยายเส้นทางไปไกลยิ่งขึ้น

จับภาพและเรื่องราวที่ผ่านมาบางตอน  สะท้อนวัฒนธรรมกาแฟบ่มได้ที่  ปลายทางวงจรยังโลกตะวันตก เชื่อมโยงพลวัต บริบท วัฒนธรรม และวิถีชีวิต

ข้ามน้ำข้ามทะเลมาเกาะอังกฤษ แสวงหาสิ่งสะท้อนยุคสมัย จากระบอบอาณานิคมสู่สมัยใหม่ Victoria & Albert Museum (V&A) พิพิธภัณฑ์ที่ดีที่สุดในโลกแห่งหนึ่ง ณ ลอนดอน ก่อตั้งขึ้นเมื่อกว่าศตวรรษที่แล้ว มีคาเฟ่อยู่ในนั้นด้วย นิยามคาเฟ่ยุคนั้นอาจไม่เหมือนยุคนี้ ที่ตั้งใจเสนอ “คาเฟ่แห่งแรกของโลกในพิพิธภัณฑ์” (world’s first museum café)  ให้เข้ากับกระแสธารอันเชี่ยวกราก-กาแฟคลื่นลูกใหม่ มาแรง เข้าถาโถม “เวลาชา” ของชาวอังกฤษให้ซาลง (ภาพ 1)

ภาพ 1

V&A café บริหารบริการโดยเครือข่ายคาเฟ่ยุคใหม่- Benugo (ตั้งแต่ปี 2547) ผมมีโอกาส “เวลากาแฟ” ที่นั่น (ปี 2556) สัมผัสบรรยากาศอบอุ่นในหน้าหนาว คงความขลังและหรูหราด้วยสถาปัตยกรรมยุควิกตอเรีย ปรุงด้วยดนตรีคลาสสิกจากแกรนด์เปียโน เข้าถึงช่วงเวลาพิเศษ การเรียนรู้ยุคสมัยที่แตกต่าง (ภาพ 2-3) เป็นจังหวะพักช่วงชมงานศิลปะอันประทับใจ ที่มีผลงานชิ้นสำคัญยุคต้นศตวรรษที่ 19 ผลงานปฏิมากรชาวฝรั่งเศส (François-Auguste-René Rodin) โดดเด่นในพิพิธภัณฑ์อังกฤษ (ภาพ 4-5)

ภาพ 2
ภาพ 3
ภาพ 4
ภาพ 5

แล้วข้ามสู่ภาคพื้นปารีส สัมผัสมิติที่แตกต่าง Centre Pompidou พิพิธภัณฑ์ศิลปะสมัยใหม่ ยุโรปยุค 1970s ด้วยสถาปัตยกรรมยุคหลังโมเดิร์น เรียกว่า Hightech architecture หรือ structural expressionism (ภาพ 6) เข้ากับยุคสมัยแห่งการเปลี่ยนแปลง หลังสงครามเวียดนาม สงครามเย็นแผ่วเบา จีนเข้าสู่ยุคหลังเหมาเจ๋อตง

ภาพ 6

คาเฟ่เล็ก ๆ ที่น่านั่งอยู่บนชั้นลอย Centre Pompidou ให้มุมมองและแวดล้อมแตกต่างตามยุคสมัย (ภาพ 7) สัมพันธ์กับการนำเสนองานศิลปะนามธรรมซึ่งหลุดกรอบรูปเลขาคณิตแห่งทศวรรษ 1930s โดยศิลปินชาวรัสเซีย (Wassily Kandinsky) ผู้หนีภัยคอมมิวนิสต์มาใช้ชีวิตในยุโรปตะวันตก (ภาพ 8)

ภาพ 7
ภาพ 8

สลับฉากใหม่ สู่เรื่องราวและเวลาสังคมไทย ว่าด้วยวัฒนธรรมกาแฟที่มีชีวิตชีวา ตั้งใจไม่เชื่อมโยงกับบางเรื่องที่ว่า ๆ กัน เกี่ยวกับ “สังคมแห่งการเซลฟี่ (selfie society)” ที่สื่อยักษ์ใหญ่แห่งญี่ปุ่นเสนอไว้ (Thailand’s vibrant cafe culture serves ‘selfie society’  โดย Chris Schalkx, Nikkei Asia March 31, 2021)

เป็นความพยายามเพื่อเข้าใจและเข้าถึงวัฒนธรรมกาแฟค่อนข้างเรียบง่ายและจริงจัง ไม่เพียงแค่ปลายทาง หากย้อนไปถึงต้นธารด้วย

ที่จำปาสักกับฉาก Skyline Lounge, Paksong Highland (ปี 2560) ร้านกาแฟแห่งใหม่ดูโดดเด่นในขณะนั้น ที่ที่สามารถสัมผัสบรรยากาศพื้นที่ปลูกกาแฟแปลงที่ใหญ่ที่สุดในลาวและเท่าที่เคยเห็น

ย้อนกลับเกือบ ๆ ทศวรรษ เครือข่ายธุรกิจใหญ่ของไทย ได้สัมปทานจากรัฐบาลลาว ปลูกกาแฟแปลงใหญ่กว่า 15, 000 ไร่ ณ ที่ราบสูงบอละเวน (Bolaven Plateau) (ภาพ 9) เปิดอีกภูมิศาสตร์กาแฟภูมิภาคใหม่อันคึกคัก สามารถผูกโยงกระแสผนวกรวมละติจูดมายังดอยภาคเหนือของไทย

ภาพ 9

ที่มีภาพและเรื่องราวแตกต่างกันบนเทือกเขาดอยภูคา ดินแดนแทบจะติดกับฝั่งลาว ด้วยไม่มีแม่โขงกั้น ภูสูง 1,400-1,600 เมตรจากระดับน้ำทะเล ที่ตั้งชุมชนชนเผ่าที่มีวิถีชีวิต การต่อสู้ และวัฒนธรรมของตนเอง –บ้านมณีพฤกษ์ อำเภอทุ่งช้าง จังหวัดน่าน

เรื่องราวหนึ่งเกิดขึ้นอย่างตื่นเต้น เพียงผ่านทศวรรษกว่า ๆ เกี่ยวข้องกับคนต่างชาติผู้คุ้นเคยคนหนึ่ง “กาแฟมณีพฤกษ์” เปิดฉาก เป็นเรื่องราวค่อย ๆ เข้มข้นขึ้น ที่เล็ก ๆ ท่ามกลางพื้นที่ปลูกกาแฟชุมชน ที่ที่ Keleb Jordan นำความรู้และประสบการณ์กาแฟโลกตะวันตก มาเพาะเชื้อ กลายเป็นจุดแวะเวียน สนทนา ศึกษาหาความรู้ มีส่วนจุดประกาย พัฒนากระบวนการกาแฟ ตลอดห่วงโซ่ให้ก้าวหน้าเข้าสู่อีกยุค (ภาพ 10-11)

ภาพ 10
ภาพ 11

จากชุมชนหนึ่งสู่อีกชุมชน  พื้นที่ปลูกกาแฟกระจายเป็นหย่อม ๆ แทรกตัวในหมู่บ้าน ชุมชนซึ่งสัมพันธ์กับวิถีกาแฟอย่างจริงจัง ทั้งฉากหลังกลมกลืนกับโฮมสเตย์ เป็นสวนและภูมิทัศน์ร้านกาแฟขนาดเล็ก และปรากฏแบบแผนการค้าและกระบวนการกาแฟชุมชน บ้านแม่กำปอง ชุมชนอีกแห่งหนึ่งซึ่งสัมพันธ์เชื่อมต่อต้นธารกาแฟ สู่ปลายทาง (ภาพ 12)

ภาพ 12

ปลายทางที่มีคาเฟ่อันหลากหลายย่างเหลือเชื่ออุบัติดาษดื่นอย่างไม่หยุดหย่อน

ที่ที่ซึ่งไม่ได้สนใจแค่เปลือก หรือเรื่องฉาบฉวยบางฉากตอน หากควรใส่ใจเรื่องราวของผู้คนกับช่วงเวลาครุ่นคิด แลกเปลี่ยน ผนึกพลังความรู้ และความเชื่อ 

เรื่องราวที่เต็มไปด้วยแรงบันดาลใจ คนรุ่นใหม่ในฐานะ Startups กำลังบ่มเพาะเป็นผู้ประกอบการ (Entrepreneurship ใหม่  สะสมบทเรียนและทักษะองค์รวม (Holistic approach) จากสายสัมพันธ์แนบแน่นกับชุมชนแหล่งปลูกกาแฟ ผ่านการออกแบบใหม่ทั้งระบบ และลงมือทำอย่างไม่วาง มาจนสุดที่ปลายทาง@คาเฟ่ เพื่อเข้าใจเข้าถึงผู้บริโภค

ในภาพใหญ่ธุรกิจค้าปลีกกำลังหลอมรวม จากดั้งเดิมเข้าสู่ยุคใหม่ (Modern trade) ผู้ประกอบการอิสระในท้องถิ่นจำต้องปรับตัวเข้ามาอยู่ในเครือข่ายธุรกิจใหญ่  อีกด้านอีกภาพเป็นไปอย่างแตกต่าง คาเฟ่อิสระสามารถเผชิญหน้า “ขาใหญ่” อย่างไม่หวาดหวั่น “ตัวตน”และ “แบรนด์” ใหม่ ๆ ปะทะกันเปรี้ยงปร้างในยุคอิทธิพลสื่อสังคม

ความคิดรวบยอดปรากฏขึ้น กระบวนการกาแฟที่แท้สะท้อนทั้งระบบ กระบวนการเกษตรกรรม ว่าด้วยความพยายามสร้างห่วงโซ่คุณค่า ทดขึ้น ๆ เป็นขั้น ๆ อย่างสร้างสรรค์

เป็นแรงขับเคลื่อนทรงพลังไปข้างหน้า ท่ามกลางภาวะธุรกิจแข่งขันอย่างเต็มที่  สังคมผู้บริโภคผันแปรอยู่ไม่ขาดอันเป็นปกติ  สามารถก้าวล่วงสู่ช่วงวิกฤต ภาวะเศรษฐกิจเปราะบาง และเชื่อว่าจะไปไกลกว่านั้น แม้กระทั่งสู่พรมแดนใหม่ฝ่าช่วงเปลี่ยนผ่านทางสังคม

ปรากฏการณ์ขยับเขยื้อนสังคมครั้งสำคัญตั้งเค้าขึ้นแล้วจริง ๆ การเปลี่ยนผ่านเป็นไปรวดเร็ว จากยุคราชการ ยุคลูกจ้างเดี่ยว (Single employment) สู่ยุคสมัยใหม่ ซึ่งท้าทายอย่างมาก ผลพวงจากวิกฤตการณ์หนักหน่วงก่อให้เกิดการเคลื่อนย้ายสวนทางครั้งใหญ่  ขบวนใหญ่  คนรุ่นใหม่หวนกลับคืนถิ่นอย่างไม่เคยปรากฏ จากเมืองใหญ่สู่หัวเมือง และชนบท ส่วนใหญ่มุ่งหน้าสู่ชุมชนเกษตรกรรม

แรงปะทุปะทะครั้งใหญ่ จะสั่นสะเทือนวิถีเกษตรกรรมดั้งเดิม เชื่อว่าในที่สุดจะเต็มไปด้วยสีสันเรื่องราวใหม่ ๆ เร้าใจยิ่งนัก


อ่าน “เวลากาแฟ” ทุกเรื่องที่นี่


วิรัตน์ แสงทองคำ คอลัมนิสต์ ธุรกิจอิสระ ด้วยวัตรปฏิบัติ 4 ทศวรรษกับผลงานนับพันชิ้น งานบางส่วนปรากฏใน https://viratts.wordpress.com/และ https://www.facebook.com/วิรัตน์-แสงทองคำ เบื้องหลังฉาก “เวลากาแฟ” ดำเนินไปเป็นกิจวัตร ด้วยเรื่องราวและความคิดที่แตกต่าง เพิ่งจะเปิดสู่วงกว้างครั้งแรก @Marketeer online



อัพเดตข่าวสารการตลาดทุกวันได้ที่ Website: Marketeeronline.co
Facebook: www.facebook.com/marketeeronline

ติดตาม Marketeer Online ทาง Line@ : @marketeer

เพิ่มเพื่อน