ระหว่างช่วงขับรถกลับบ้านที่เยอรมนีเมื่อสองปีก่อน เอพริล โชนเกน บังเอิญไปสะดุดตากับขนมอบสีม่วงสดใสในร้านเบเกอรี่ของปั๊มน้ำมันริมทาง ซึ่งสีม่วงบนขนมมาจากอูเบะ
เหตุการณ์ดังกล่าวจุดประกายให้เธอเปิดร้านกาแฟ อูเบะ เด โอโร่ ธีมฟิลิปปินส์ในเมืองบอนน์ ทางภาคตะวันตกของเยอรมนี โดยมีอูเบะเป็นจุดขาย
โดยจากเดิมที่ลูกค้าส่วนใหญ่เป็นชาวฟิลิปปินส์ แต่ตอนนี้เริ่มมีลูกค้าหลากหลายเชื้อชาติแวะเวียนเข้ามาเพราะติดใจอูเบะ
เวลาใครถามว่ามันคืออะไร เธอถึงขั้นทำโปสเตอร์สรุปประวัติศาสตร์และความสำคัญทางวัฒนธรรมของพืชชนิดนี้ติดไว้ในร้านเลยทีเดียว
อูเบะ หรือมันม่วงฟิลิปปินส์คือพืชหัวใต้ดินที่มีสีม่วงสดใสตามธรรมชาติ รสชาติหวานละมุนและมีความมันๆ คล้ายถั่ว โดยในประเทศต้นกำเนิดมักจะนำมาทำเป็นแยม ไอศกรีม หรือของหวานในงานเทศกาล
ส่วนชุมชนท้องถิ่นอีกหลายแห่ง มันยังเป็นอาหารหลักที่ให้ทั้งโปรตีน คาร์โบไฮเดรต และสารต้านอนุมูลอิสระชั้นดีอีกด้วย
แต่ในปัจจุบันอูเบะไม่ได้อยู่แค่ในถ้วยของหวานพื้นเมืองอีกต่อไป มันกลายไปเป็นฟองนมสีม่วงนุ่มๆ บนแก้วไอซ์มัคคิอาโตตามคาเฟ่ชิคๆ หรือเป็นส่วนผสมที่ทำให้แพนเค้กและวาฟเฟิลดูสวยเด่นเวลากดถ่ายรูปอัปขึ้นอินสตาแกรม
ความฮิตของอูเบะในตอนนี้ไม่ต่างอะไรกับกระแสผงมัตฉะที่กระจายไปอยู่ตามร้านอาหารและเบเกอรี่ทั่วโลกก่อนหน้านี้
นี่ทำให้กระทรวงพาณิชย์ของฟิลิปปินส์ถึงกับยกย่องให้มันเป็นพระเอกของสินค้าส่งออก โดยในปี 2025 ฟิลิปปินส์ส่งออกผลิตภัณฑ์อูเบะ (ทั้งแบบสกัดและแบบผง) สูงถึง 1.7 เมตริกตัน
ซึ่งคิดเป็นมูลค่ากว่า 174 ล้านเปโซ (ประมาณ 94 ล้านบาท) เพิ่มขึ้นจากปีก่อนหน้าถึง 20% โดยมีสหรัฐอเมริกาเป็นลูกค้ารายใหญ่ที่สุด
ทว่าแม้ตลาดโลกจะต้องการอูเบะมากแค่ไหน แต่ยอดการผลิตในฟิลิปปินส์กลับสวนทางอย่างน่าใจหาย โดยจากที่เคยเก็บเกี่ยวได้มากกว่า 30,000 เมตริกตัน แต่ข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งชาติฟิลิปปินส์ระบุว่า ในปี 2025 ที่ผ่านมา กลับผลิตอูเบะได้เพียง 12,400 เมตริกตัน เท่านั้น
เกรซ บัคเคียน ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยและฝึกอบรมพืชหัวแห่งฟิลิปปินส์ตอนเหนือ เผยว่า ปัญหาใหญ่ที่สุดในตอนนี้คือ เกษตรกรขาดแคลนต้นกล้าสำหรับเพาะปลูก
พอความต้องการจากต่างประเทศพุ่งสูงขึ้น ศูนย์วิจัยฯ ก็โดนโจมตีว่า ไม่จัดหาต้นกล้าพันธุ์มาเพิ่มเพื่อให้สามารถขยายพื้นที่เพาะปลูกต่อได้
กลุ่มเกษตรกรพื้นเมืองในจังหวัดปัมปังกาและตาร์ลัก เล่าว่า แต่ก่อนเวลาเก็บเกี่ยว พวกเขาจะเก็บผลผลิตส่วนหนึ่งไว้เป็นพ่อพันธุ์แม่พันธุ์เพื่อปลูกในฤดูกาลถัดไป
พอ “กระแสอูเบะฟีเวอร์” พุ่งสูงจนราคาดี เกษตรกรเลยตัดสินใจขายผลผลิตไปจนหมดเกลี้ยงเพื่อหวังรายได้เฉพาะหน้าไว้ก่อน แต่พอจะขอทุนหรือต้นกล้าจากภาครัฐก็ถูกปฏิเสธ จนต้องหันไปพึ่งพาหน่วยงานเอกชน องค์กรอิสระ และบริษัททางการเกษตรใหญ่ๆ แทน
นี่ทำให้กลุ่มเกษตรกรต้องตั้งปณิธานร่วมกันว่าจะส่งออกเฉพาะอูเบะที่แปรรูปแล้วเท่านั้น (เช่น แบบผงหรือแบบสกัด) เพื่อรักษาเสถียรภาพและห่วงโซ่อาชีพของเกษตรกรในท้องถิ่นเอาไว้
ย้อนไปก่อนหน้าที่อูเบะจะดังไปทั่วโลก เกษตรกรต้องแบกอูเบะลงมาจากเขาเพื่อขายในตลาดท้องถิ่นแบบยอมขาดทุนที่ราคาอยู่ราวๆ กิโลกรัมละ 20 เปโซ (ประมาณ 10 บาทเท่านั้น)
พอปัจจุบัน มีการรับซื้อตรงจากชาวสวนในราคากลางที่พุ่งสูงถึง 80 เปโซ (ประมาณ 43 บาท) ต่อกิโลกรัม แถมยอดสั่งซื้อยังกระโดดจาก 300 กิโลกรัม กลายเป็น 30 ตัน
ถึงราคาจะล่อใจขนาดนี้ แต่การปลูกอูเบะในฟิลิปปินส์ กลับยังมีข้อจำกัดมากมาย เริ่มจากต้องใช้แรงงานคนเท่านั้น โดยแม้อูเบะจะอึดและโตได้ในหลายสภาพดิน
แต่ดินที่มันชอบที่สุดคือพื้นที่ลาดชันที่ระบายน้ำได้ดี ซึ่งทำให้ไม่สามารถใช้เครื่องจักรทุ่นแรงได้ ต้องใช้แรงงานคนขุดดินและดูแลด้วยมือเท่านั้น
ข้อจำกัดต่อมาคือระยะเวลา โดยอูเบะใช้เวลาเติบโตนานถึง 9 เดือน กว่าจะเก็บเกี่ยวได้ แถมยังต้องลุ้นให้รอดจากพายุไต้ฝุ่นที่พัดถล่มฟิลิปปินส์อยู่บ่อยๆ อีกด้วย
ส่วนข้อจำกัดสุดท้ายคือ มีพืชอื่นที่เก็บเกี่ยวเพื่อขายได้ในเวลาที่ไวกว่า ดังนั้นเกษตรกรส่วนใหญ่จึงเลือกปลูกอูเบะเป็นแค่พืชรอง และหันไปปลูกพืชเศรษฐกิจที่ทำเงินไวอย่างข้าวโพด ซึ่งใช้เวลาโตแค่ 3 เดือนและสร้างรายได้เข้ากระเป๋าได้เร็วกว่าแทน
ผู้เชี่ยวชาญด้านการเกษตรเตือนว่า รัฐบาลฟิลิปปินส์จะนิ่งนอนใจต่อสถานการณ์อูเบะในประเทศต่อไปอีกไม่ได้ โดยควรเร่งเข้ามาสนับสนุนงบประมาณในการสร้างโรงเรือนกระจกตามแหล่งเพาะปลูก
เพื่อให้เกษตรกรสามารถเพาะพันธุ์ต้นกล้าที่มีคุณภาพได้เองอย่างยั่งยืน ต่อด้วยการพัฒนาสายพันธุ์พืชให้เก็บเกี่ยวและส่งออกได้เร็วกว่าปัจจุบัน
ถ้าไม่มีปัจจัยการผลิตที่พร้อม เกษตรกรคงถอดใจเลิกปลูกอูเบะกันไปหมด ซึ่งหากเป็นเช่นนั้น อูเบะก็จะขาดตลาดและทำให้ฟิลิปปินส์เสียโอกาสทางเศรษฐกิจอย่างมาก / dw